Toen Haru hier was van de Vietnamees-Amerikaanse schrijver Dustin Thao is het verhaal van en over de Vietnamees-Amerikaanse hoofdpersoon Eric Ly uit Chicago. In de korte opmaat van de roman wordt duidelijk dat Eric verliefd is op zijn vriend Daniel, maar veertien maanden later in hoofdstuk ‘Een’, als het verhaal écht begint, is Daniel uit beeld en blijkt dat Eric met zijn ziel onder zijn arm loopt. De middelbare school heeft hij afgerond, maar hij is niet gaan studeren. Hij werkt als afwasser en kelner in een hotelkeuken in Chicago, worstelt met wat hij wil en ziet met lede ogen aan dat zijn zus Jasmine gaat verhuizen. Dat hij groot verdriet mee zich meedraagt, wordt pas later duidelijk.
Op de middelbare school is het Erics droom om later in de filmindustrie te gaan werken. Als hij in de zomervakantie vóór zijn laatste schooljaar met de jaarlijkse schoolreis (en met klasgenoot Daniel) in Tokio is, filmt hij daar allerlei shots voor z’n eindexamenproject. Hij trekt er op de laatste dag van het schoolreisje stiekem alleen op uit om de beroemde bloemenheuvels van Shikisai te filmen, maar komt heel ergens anders uit. Gelukkig treft hij dan Haru, een lokale leeftijdgenoot. Haru ontfermt zich over Eric en neemt hem mee naar een niet-toeristisch, verborgen cafeetje waar ze samen theedrinken. Er is ter plekke van alles aan festiviteiten te beleven vanwege het ‘sterrenfestival’, de viering van de hereniging van de gescheiden geliefden prinses Orihime en Hikoboshi. Eric filmt zo nu en dan wat en geheel volgens de wetten van het sterrenfestival noteren de beide jongens een wens. Eric hangt de zijne heel symbolisch in een jasmijnplant. Helaas moet hij snel weer terug naar zijn hotel waar Daniel op hem wacht. Haru brengt hem haastig naar de trein. Bij het afscheid waait het briefje waarop hij zijn contactgegevens heeft genoteerd weg …
Leven als in een film
‘In het echte leven gaat niets zoals in films’, realiseert Eric zich veertien maanden later, als hij tevergeefs heeft gesolliciteerd bij een productiemaatschappij. Hij is zoekende, vastgelopen en verdrietig. Voor de lezer is niet duidelijk waar Daniel is, wel dat het voor Eric soms voelt alsof hij geen grip meer heeft op de realiteit. Nota bene op Daniels verjaardag, Eric draagt een cadeau voor hem bij zich, ontmoet hij in een café in Chicago Haru uit Tokio! Op een overtuigende manier wordt de lezer meegenomen in Erics vertwijfeling. ‘Hij is er niet echt’, weet Eric eigenlijk al vanaf het begin als hij Haru treft, maar diens aanwezigheid biedt hem wel de troost die hij zo ontzettend nodig heeft. Op een moment dat hij Daniel meent te zien, realiseert hij zich: ‘Soms wil je iemand zo graag zien, dat je vergeet dat hij niet meer leeft’, een ervaring die iedereen die een dierbare is verloren zal herkennen. Zo speelt de schrijver met wensen en wijsheden. Uiteindelijk blijkt dat Daniel er niet meer is. Hij is elf maanden eerder omgekomen bij een ongeluk.
Haru’s aanwezigheid houdt Eric enigszins overeind. Hij verschijnt en verdwijnt te pas en te onpas en ondertussen leeft Eric zijn adolescentenleven met bijbehorende baantjes, feesten, soms onmatige hoeveelheden drank en liefdeservaringen. Dat er nog een ander groot drama heeft plaatsgevonden blijkt pas aan het eind van het boek, dat verdrietig, maar ook hoopvol is. Eric, zijn ouders en Kevin, de vriend van zus Jasmine, vieren samen het Vietnamese nieuwjaar, Tėt, een driedaags feest van een nieuw begin. Eric heeft zich aangemeld voor een filmbeurs en is tot de laatste ronde doorgedrongen. Zijn korte film wordt ’s avonds vertoond bij een filmfestival in Chicago en is een groot succes. Eric denkt aan Daniel, die erbij zou zijn geweest als dat had gekund. Aan Haru schrijft hij: Jij bent altijd echt geweest.’
Spanning en diepgang
Als een film is het boek opgebouwd en gemonteerd in delen zomer en herfst ‘vóór, veertien maanden later, elf en drie maanden geleden en twee jaar later. Dit maakt het soms ingewikkeld om de gebeurtenissen en verhaallijn te volgen, wat nog versterkt wordt door het onbetrouwbare vertelperspectief van de ik-figuur Eric, door wiens ogen het verhaal verteld wordt. Maar deze beide aspecten creëren ook een intrigerende spanning in de roman, die bovendien extra diepgang krijgt door de vele symboliek en terugkerende motieven zoals de jasmijn, de hereniging van geliefden en de wenstraditie en door levenswijsheden over verlies, rouw, leven en dood. ‘Het is beter om iemand liefgehad en verloren te hebben’, zegt Eric tegen Haru.
Erics ouders zijn Vietnamees. In de taal, het eten en enkele tradities komt dat in de roman terug, evenals elementen uit de Japanse cultuur zoals het eerdergenoemde sterrenfestival en de origamivouwkunst van Haru, wiens ouders een papierwinkel in Osaka hebben. Die brede blik over eigen culturele grenzen heen, is verrijkend. Dat geldt ook voor de queersubcultuur waarin Eric, Daniel en vrienden uit Chicago zich bewegen. ‘Doe dit nooit meer’, zegt Erics moeder als ze ziet dat hij op elfjarige leeftijd zijn nagels gelakt heeft, maar die opmerking is in dat kader de enige dissonant. Eric en zijn vrienden zijn wie ze zijn en dat is gelukkig geen onderwerp of thema, ook niet in zijn gezin. Onwillekeurig gaan de gedachten van de lezer naar Erics thuisland de VS, waar momenteel een sterke antidiversiteitstegenwind waait voor queers, vrouwen en gekleurde mensen. Gelukkig laat Toen Haru hier was zien dat daar ook andere werkelijkheden bestaan.
