In 2014 stuurde Sofia, een meisje van 9, een brief naar president Obama. Ze vroeg hem hoe het kon dat er op Amerikaanse dollarbiljetten geen vrouwen staan. Ze deed er een lijstje bij van kandidaten die erop thuis hoorden, zoals Rosa Parks, Emily Dickinson, Helen Keller en – wellicht deels om de president te paaien – Michelle Obama. Dat vrouwen ontbraken was eigenlijk wel een schande, vond ook de president en hij maakte er werk van: hij stelde voor het portret van één van zijn voorgangers, Andrew Jackson (de 7de president), op het 20-dollarbiljet te vervangen door dat van de zwarte journaliste en burgerrechten-activiste Ida Wells (1862-1931). Het nieuwe dollarbiljet is er nooit gekomen omdat Trump er een stokje voor stak. Een nieuwe poging, die Biden heeft gedaan, zal het ook wel niet halen omdat Trump inmiddels weer gekozen is in het Witte Huis.
Het briefje van Sofia staat, met het verhaal eromheen, in Voor de mooiste van Ted van Lieshout. Het is tevens tekenend voor de manier waarop hij de benadering van geschiedenis aanpakt. Van Lieshout laat bijna alles wat in een leerboek op school wordt aangesneden links liggen. Bij hem geen oorlogen, farao’s, Alexanders, Karels, Lodewijken, Columbussen, Napoleons enzovoort. En hij legt uit waarom. We krijgen in ons onderwijs maar een zeer selectief beeld van de geschiedenis: ons eigen land staat centraal en we kijken door een eigentijdse bril, gericht op wat wij normaal vinden.
Wandeling
Van Lieshouts boek is daartegenover meer een beschouwing over geschiedschrijving zelf: die komt uit de pen van mensen, vrijwel altijd mannen, die er belang bij hadden zaken op hun manier voor te stellen. Daardoor gaat het in geschiedenisboeken vaak over machthebbers. Voor de mooiste is daartegenover ‘meer een wandeling langs mensen die bijzonder waren, maar van wie sommigen nauwelijks zijn onthouden’. En een bijzonder iemand kun je ook zelf zijn. Vandaar de ondertitel ‘De geschiedenis is van ons’.
Van Lieshout zet zijn boek op op een door hem beproefde manier zoals eerder in zijn kunstboeken Wat is kunst? en Rozen voor de zwijnen: door zijn verhaal in dialoogvorm te presenteren. Hij maakt zijn ‘wandeling’ samen met een jonge lezer die vragen stelt, het ergens wel of niet mee eens is en de verteller op fouten denkt te betrappen.
Badscène
Net als de voorgaande boeken is Voor de mooiste weer prachtig geïllustreerd met tal van voorbeelden uit de kunst. Want ook kunst is geschiedschrijving. Een mooi voorbeeld daarvan is het verhaal over Jean-Paul Marat die na de Franse Revolutie op grote schaal mensen liet vermoorden die tegen de nieuwe burgerregering waren. Marat werd in 1793 in zijn badkuip vermoord door Charlotte Corday. Die moordscène is op minstens drie manieren verbeeld door kunstenaars. In 1793 door Jacques-Louis David, een vriend van Marat, in 1858 door Paul Baudry en in 1880 door Jean-Joseph Weerts. Van Lieshout heeft oog voor de petite histoiredoor uit te leggen waarom Marat zoveel in bad zat, maar ook voor de belangen van de schilders. Bij David is Marat de held, bij Baudry is dat Corday, maar bij Weerts juist weer Marat. Van Lieshout legt uit dat ons beeld wordt gevormd door een gekleurde blik. Dat is bijna onontkoombaar. Van Lieshouts vertelling is ook weer door hemzelf gekleurd. Het valt het meewandelende kind op dat hij sympathie heeft voor Corday door een heel klein detail: als hij het over Marat heeft gebruikt hij alleen diens achternaam, maar sprekend over Corday noemt hij haar Charlotte.
Onderdrukten
Voor de mooiste is in de persoonlijke vertelwijze van Van Lieshout ook op een andere manier gekleurd. Zijn aandacht gaat vooral uit naar mensen die in de geschiedenis over het hoofd werden gezien, doodgezwegen of werden onderdrukt. Het boek biedt dan ook veel ruimte aan vrouwen uit de geschiedenis, aan slaven, aan zwarten en aan homo’s. Ze zijn stuk voor stuk helden en heldinnen die ervoor zorgden dat we in de loop van de tijd anders naar de geschiedenis hebben leren kijken. Van Lieshout vertelt er aanstekelijk over, maar blijft daarbij in het oog houden dat we ook niet moeten kijken vanuit wat we graag wíllen zien: ‘Je mag, als je over geschiedenis schrijft, alleen zeggen wat je weet of zeker meent te weten. Niet wat je dénkt’.
Buiten schot
We moeten het hier ook nog hebben over de heerlijke opzet van Voor de mooiste. Het kan (en mag misschien wel) geïnterpreteerd worden als een verwijzing naar de mooiste – vaak veronachtzaamde – mensen, maar dat is niet de verklaring van de titel. Die heeft te maken met het mythologische verhaal van de Griekse godin Eris (‘twist’). Die bemoeide zich met de ruzie tussen drie godinnen Aphrodite, Hera en Pallas Athena over de vraag wie van hen de schoonste was door een gouden appel in hun midden te gooien met de tekst ‘Voor de mooiste’ erop.
Het gaat er Van Lieshout daarbij niet om de afloop van de ruzie te laten zien, maar vooral hoe je je eigen belang kunt dienen door anderen tegen elkaar op te zetten en zelf buiten schot te blijven. De schrijver geeft later meer voorbeelden van dergelijke politiek. Als een president tegen een ander land ten strijde wil trekken omdat daar goud voor hem te halen is, is geen onderdaan zo gek dat hij daarvoor wil vechten. Maar als hij dat land voorstelt als een kwade macht omdat het een geloof aanhangt dat ons dood wil hebben, moet je je onder die dreiging wel haast te weer stellen. Dit keer staat op de twistappel als het ware ‘Pas op voor het verkeerde geloof’, terwijl het werkelijke belang van de president geld verdienen is.
Estafette
Die appel keert ook letterlijk een paar keer terug, zoals in de appel met een hap er uit die Alan Turing zou hebben gegeten (hij was vergiftigd) en die het logo van Apple werd. Maar hij is in het boek daarnaast een soort running gag doordat hij heel klein in de tekst wordt gebruikt in de plaats van een cijfer of * als verwijzing naar een (voet)noot.
Tenslotte weet Van Lieshout Voor de mooiste ook nog eens verrassend te maken doordat hij niet chronologisch vertelt. Zijn verhaal is een associatieve wandeling door de tijd van hot naar haar en heen en terug. Onder aan elke pagina staan twee figuurtjes die de wandeling verbeelden als een estafette waarbij steeds het stokje wordt overgegeven van de ene persoon aan de andere. Van de zussen Victoria en Tennessee Claflin die rond 1900 een eigen krant uitgaven in de VS naar de zusjes Roemers Visscher drie eeuwen eerder in Nederland; van feministe Emmeline Pankhurst in Engeland die zich vertoonde in een herenbroek naar Frederick Park en Ernest Boulton die andersom in vrouwenkleren optraden als Fanny en Stella; en van de tot slaaf gemaakte Francis Williams uit Jamaica die op een schilderij uit ongeveer 1745 werd afgebeeld met een witte pruik naar de pruikendracht aan het Franse hof in de 17de en die in de latere pruikentijd en nu nog in Britse rechtbanken.
Voor de mooiste is een rijk informatief, maar vooral speels, grappig, origineel en prikkelend geschiedenisboek dat ons en passant veel bewuster maakt van hoe we naar geschiedenis kijken.
