De vraag hoe de wereld er over honderd jaar uit zal zien, is al vaak gesteld. Mogelijk zijn bepaalde ziekten niet meer levensbedreigend of kunnen we enkel en alleen betalen met digitaal geld. Of zijn er misschien wel veel grotere, radicaal andere keuzes gemaakt om de aarde leefbaar te houden? Het laatstgenoemde vormt het uitgangspunt in het debuut KlimAX van scriptschrijver, en nu ook schrijver, Charlotte Brugman. In dit dystopische verhaal wordt het continent Eurazië geregeerd door AX, een zelflerend systeem. Ieder mens krijgt een individuele score die stijgt als er een milieubewuste keuze wordt gemaakt en afneemt als de actie niet bijdraagt aan een groenere wereld. Iedereen draagt zo de gevolgen van het eigen gedrag. Een eerlijk systeem, zou je denken. Maar niets is minder waar.
Programmeerwedstrijd in Oezbekistan
In KlimAX spelen Finn en Dunya, twee getalenteerde programmeurs, de hoofdrol. Ze willen graag meedoen aan de wereldwijde wedstrijd in Oezbekistan om uitgeroepen te worden tot de beste programmeur. Nu is dat voor Finn, zoon van een hooggeplaatste functionaris, geen probleem: zijn score is hoog genoeg. Toch worstelt hij met de druk van zijn vader om te moeten winnen. Voor Dunya ligt de deelname aan de wedstrijd ingewikkelder. Haar ouders zijn in opstand gekomen tijdens de invoering van AX en het continent ontvlucht. Daardoor woont Dunya noodgedwongen bij haar oma én is – vanwege de daden van haar ouders — haar score zeer laag gemaakt. Dankzij een goede dosis doorzettingsvermogen én haar talent voor hacken, weet ze zich toch te plaatsen voor de wedstrijd. Zowel Finn als de andere deelnemers aan de wedstrijd, hebben er problemen mee dat iemand met zo’n lage score meedoet. Regels zijn er immers niet voor niets! Dunya probeert zich er zo min mogelijk van aan te trekken. Ze weet waar ze het voor doet. Als ze wint, krijgt ze een miljoen punten en kan ze daarmee medicatie aanschaffen voor haar chronisch zieke oma.
Een onterechte winnaar
De wedstrijd verloopt heel anders dan ze beiden hadden verwacht. Finn blijkt de druk niet aan te kunnen en moet, kotsmisselijk van de spanning, halverwege de wedstrijd de zaal verlaten. Dunya is tegelijkertijd hard op weg om de winnaar te worden. Toch wint Finn, geheel tegen de verwachting in en dus onverdiend, de wedstrijd. Als hij dit aankaart, wordt hij niet serieus genomen. Waarom geniet hij niet gewoon van zijn winst? En bovendien maakt het systeem geen fouten, aldus de wedstrijdleiding. Eenmaal terug in het hotel gaat hij samen met Dunya op onderzoek uit. Het is duidelijk dat de wedstrijd niet eerlijk is verlopen. Maar wie heeft daar baat bij? Als ze na veel zoekwerk meer te weten komen over de werkelijke aard van AX, is de schrik groot. Van een eerlijk en rechtvaardig systeem blijkt geen sprake te zijn. Wat erop volgt is een kat- en muisspel tussen de aanhangers en tegenstanders van AX.
Medelijden hebben met een robot
Het verhaal wordt verteld vanuit zowel het perspectief van Finn als dat van Dunya. Dit zorgt er niet alleen voor dat de lezer weet heeft van de binnenwereld van beiden personages, maar ook hoe iets uitwerkt op de ander. Hierdoor is er te weinig ruimte voor eigen invulling en interpretatie en komt het geheel wat dichtgetimmerd over. Het is vooral de vlotte schrijfstijl van Brugman die ervoor zorgt dat je als lezer maar dóór blijft lezen. Schijnbaar moeiteloos verbindt ze de ene situatie aan de andere en laat ze de lezer telkens in spanning achter. Waar het verhaal met name interessant wordt, is als Brugman haar lezers na laat denken over de rol van technologie. Zo heeft de ene zelfrijdende auto een ander karakter dan de andere. Vrij logisch, omdat het systeem gevoed wordt door de gebruiker. Toch is dit mogelijk iets waar je als lezer nog niet over nagedacht had. In het verlengde hiervan is er ook een situatie waarin Finn intens medelijden heeft met een robot. Dit roept vragen op over de relatie tussen mens en technologie: hoe verhoud je je tot technologie als je er gevoelens bij hebt? Opvallend is daarnaast dat de niet-menselijke wezens in het verhaal aangeduid worden met een genderneutrale aanspreekvorm. Al met al genoeg stof om na te denken over hoe de wereld er over honderd uit zou kunnen zien.
Recht van leven
Met KlimAX heeft Brugman een spannende pageturner afgeleverd en – voor de liefhebbers — een eerste deel in een nieuwe serie. Hoewel er op de vorm van het verhaal nog wel het een ander af te dingen valt, zijn de verkenningen naar de mogelijkheden en grenzen van technologie interessant. KlimAX roept op om altijd kritisch te blijven en gaat in de kern over de vraag wie er recht heeft op leven op onze planeet. Is dat enkel en alleen weggelegd voor klimaatkenners, die zeggen het beste met de wereld voor hebben? Of is er ook ruimte voor andere meningen, voor klimaatketters?
