In 2024 ontving de Canadese illustrator Sydney Smith de Hans Christian Andersen Award (HCAA) voor zijn hele oeuvre. Geen geringe prestatie: elke twee jaar wordt deze prestigieuze internationale prijs uitgereikt aan een illustrator en een auteur voor hun – individuele – werk, en de belangrijke en blijvende bijdrage die ze daarmee leveren aan de jeugdliteratuur. ‘A truly universal artist’ noemde de jury Smith, die ‘less is more’ in zijn hele oeuvre toepast tot alleen nog de emoties overblijven. Daar kunnen we het na het lezen van Smiths prentenboek Weet je nog? alleen maar mee eens zijn.
Afscheid
Een moeder en haar jonge zoon halen, liggend in bed met de hoofden vlak bij elkaar, herinneringen op aan de tijd dat ze nog met zijn drieën waren. Ze zijn net verhuisd naar een appartement in de stad; vader is achtergebleven in het witte huis in de weilanden ergens buiten de stad. Terwijl de zon opkomt, denken ze terug aan die keer dat de zoon leerde fietsen, aan een logeerpartij bij opa, en aan het heel recente afscheid van hun huis. En van vader – zo zien we in de illustraties. Tussen de regels door gaat Weet je nog? over een scheiding, maar het gaat vooral over afscheid nemen en opnieuw beginnen. En over de (veer)kracht van herinneringen, en welke invloed je daar zelf op hebt.
Hoopvolle veerkracht
Het is ongelooflijk knap hoe Smith – die het boek baseerde op zijn eigen ervaringen als kind van gescheiden ouders en het opdroeg aan zijn moeder – zo’n verdrietig en groot onderwerp zo intiem kan weergeven, zonder dat het zwaar wordt. Nergens zoomt hij in op het grote verdriet rond een scheiding. Wat eraan voorafging, hoe het contact met vader nu zal verlopen, zo concreet wordt het allemaal niet. Dat past ook niet bij dit eerder poëtische boek. Niet dat hij het nare of impactvolle van een scheiding uit de weg gaat: er spreekt zeker een melancholisch, zacht verdriet uit het boek – zoals wanneer moeder en zoon zich ‘verdwaald’ voelen als ze wegrijden naar hun nieuwe huis. Maar in Weet je nog? ligt daar niet de nadruk op. We zien hoe vader bij het afscheid door het autoraampje leunt om zijn zoon zijn knuffelbeer te geven, en daarna hoe hij moeder en zoon vanuit de tuin van het witte huis uitzwaait. Uit die illustraties in hun lichte kleuren spreekt – eerder dan een groot verdriet – juist een soort hoopvolle veerkracht. Vader gaat misschien niet mee, maar het contact blijft goed; hij woont alleen niet meer met hen in hetzelfde huis.
Roze wangen
Die veerkracht spreekt uit het hele boek, waarbij nu eens de tekst de leiding neemt, dan weer de illustraties. Net als veel van zijn andere boeken is Weet je nog? een ‘visual narrative’, zoals de jury van de HCAA Smiths werk omschreef. De beelden van moeder en zoon samen in bed geven hun twee-eenheid prachtig weer, beginnend in de donkere intimiteit van de vroege ochtend en eindigend in het licht van de dag, als moeder en zoon weer even in slaap vallen, met roze wangen, dicht tegen elkaar aan. Ze hebben hoe dan ook elkaar, en de mooie herinneringen aan wat was – want die zijn niet weg. Maar de mooiste universele boodschap uit het boek komt aan het eind. De zoon stelt voor om bewust een nieuwe herinnering te maken aan hun eerste ochtend in hun nieuwe huis door goed alle nieuwe geuren, geluiden en kleuren in zich op te nemen. Als een affirmatie besluit hij dat voorstel met: ‘En we maakten ons geen zorgen en we waren nergens bang voor. We wisten dat alles goed zou komen.’ Zo kiezen zoon en moeder samen zélf voor een nieuw en krachtig begin.
Het komt wel weer goed
Jeugdboeken onderscheiden zich over het algemeen van boeken voor volwassenen omdat ze hoop bieden. Hoop op een betere wereld, een vertrouwen dat alles wel weer goed komt. Weet je nog? tilt die boodschap bijna naar een hoger niveau. Zonder expliciet te worden gaat dit boek over het te boven komen van een ingrijpende gebeurtenis, en hoe je daar zelf de regie in kan nemen. Ook als je jong bent, en je moet voegen naar wat volwassenen beslissen. Want mooie herinneringen zijn er altijd als je maar goed kijkt – en zijn vooraltijd. Waarschijnlijk haalt de jonge doelgroep van 4-8 jaar dat niet meteen uit het prentenboek, juist omdat veel niet wordt gezegd maar er vooral een sfeer wordt opgeroepen en de illustraties heel belangrijk zijn. Het is een boek om vaker te bekijken, om tot je te nemen en de tijd voor te nemen. De boodschap komt daardoor misschien wat later over maar beklijft dan ook beter – net zoals je een gedicht misschien ook pas na herhaaldelijk lezen gaat waarderen. Dit prachtige prentenboek kan jonge lezers helpen hun literaire vaardigheden te ontwikkelen en daarmee andere (soorten) boeken te ontsluiten. Maar Weet je nog? is vooral een verhaal voor alle leeftijden, met de universele boodschap dat de zon altijd weer gaat schijnen en je daar zelf een rol in kan spelen. Troostend voor kinderen én ouders, al dan niet in een scheiding.
