In de zomer van 2023 haalde een Zweeds onderwijsbesluit de buitenlandse pers, ook de Nederlandse. Met ingang van het nieuwe schooljaar in augustus waren telefoons en tablets taboe in de klassen. Er werd weer les gegeven aan de hand van boeken. Dat besluit was opvallend omdat Zweden tien jaar eerder juist een voorloper was in de introductie van tablets als leermiddel in het onderwijs. Uit onderzoek was echter gebleken dat vooral de leesvaardigheid van kinderen behoorlijk was gezakt. Een aantal deskundigen was ervan overtuigd dat werken met boeken die score weer zou opkrikken.
De Zweedse psychiater Anders Hansen (1974) zal – als hij al niet geraadpleegd is – zeker niet afwijzend tegenover het besluit hebben gestaan, getuige zijn Digibrein. Boost je brein en blijf je schermen de baas. Hij schreef dit samen met landgenoot en kinderboekenauteur Mats Wänblad in 2021. Nu is er een Nederlandse vertaling van.
Hansen heeft in eigen land verschillende boeken op zijn naam staan over het menselijke brein, de heilzaamheid van fysieke activiteit, ADHD en depressie bij jongeren. Hij doet in zijn boodschappen wat denken aan zijn oudere Nederlandse collega Eric Scherder (1951). Hansens werk werd in Zweden al diverse keren beprijsd. In Digibrein legt hij haarfijn uit wat de (steeds intensiever wordende) omgang met telefoons en andere beeldschermen doet met onze hersenen. Dat de leesvaardigheid zich beter ontwikkelt als we van papier lezen in plaats van digitaal is maar een van zijn beweringen.
Jager-verzamelaar
De digitalisering is volgens Hansen de revolutionaire ontwikkeling in de geschiedenis van de mensheid die onze hersenen de meeste aanpassingsproblemen bezorgt. Hij verwijst herhaaldelijk naar ons oorspronkelijke territorium, de savanne, waarin ons brein erop gericht was te zorgen voor dagelijks eten, om te gaan met mensen in een kleine kring en ons te waarschuwen voor gevaren. Het ‘jager-verzamelaarsbrein’ noemt Hansen het. Dat brein is goedgelovig. En dat is de valkuil in het digitale tijdperk. We hebben geen hersens die geschikt zijn voor de digitale wereld, geen ‘digibrein’. Op basis van onder andere algoritmes worden geraffineerd onze oerangsten bespeeld buitengesloten te worden of iets te missen. Bovendien vergt de aanhoudende blootstelling van onze ogen aan het licht van beeldschermen zoveel energie van onze hersenen dat we niet meer behoorlijk kunnen functioneren. We moeten ons brein zodanig ontwikkelen dat we opnieuw weten te selecteren wat we nodig hebben, welke gevaren ons bedreigen en hoe we het beste met elkaar kunnen leven.
#Ping
Hansen hangt zijn boek op aan vier personificaties van gedragingen die een gevolg zijn van de beïnvloeding van ons savannebrein door de digitalisering. Het zijn Fladderige Freek (die zich maar moeilijk kan concentreren en zijn aandacht verdeelt over alles), Hanna Heeftgeentijd (die voortdurend gestresst is en overal te laat bij is), #Ping (die de hele dag op social media zit, alsmaar aan ideaalbeelden wil voldoen en veel geliket wil worden) en Slaperige Sam (die overdag versuft is en ’s nachts niet kan slapen door zijn voortdurende staren naar beeldschermen). Van elk van deze personificaties beschrijft Hansen globaal de dag, legt vervolgens uit wat hier breintechnisch aan de hand is in relatie tot omgang met social media, telefoon, enzovoort, en sluit af met adviezen. Zo komen we bij Fladderige Freek te weten hoe we leren en onthouden en kennis opdoen, bij Hannaheeftgeentijd hoe emoties werken, bij #Ping waaruit de angst voortkomt dat je iets mist en bij Slaperige Sam wat het belang van een goede nachtrust is voor onze hersenen.
Oubollig
Hansen is helder van taal en niet aanmatigend (‘wij oudjes’ schrijft hij relativerend in de wetenschap dat pubers de generatie die hij vertegenwoordigt graag zo zien). Het is een beetje jammer dat zijn boek volgepropt is met afbeeldingen waarvan je vaak afvraagt met welk doel ze opgenomen zijn. Waarschijnlijk om de pagina’s wat fleur en kleur te geven en af en toe van een knipoog te voorzien, maar dat doel wordt min of meer platgeslagen doordat alle (oubollige) plaatjes afkomstig zijn van de stockfotoreservoirs Rawpixel en Designcuts.
Toch valt te hopen dat het boek menige schermverslaafde onder ogen komt. Dat zal wel eens een probleem kunnen zijn omdat de bubbels waarin menige Fladderige Freek en consorten verkeren juist hen juist vast weten te houden, zoals Hansen duidelijk maakt. Waar vinden ze de prikkel om daaruit te komen en weer een boek te pakken als Digibrein? Misschien toch door in het onderwijs beeldschermen te vervangen door papier?
