Sinds Sammies broertje Sebas twee jaar eerder verongelukte, is hun gezin uit elkaar gevallen. Als haar ouders gaan proefscheiden, gaat zus Wies met hun moeder mee. Sammie, een tiener, blijft uit loyaliteit achter bij haar vader, die samen met een bejaarde oudoom hun bloembollenbedrijf bestiert. Maar hij is steeds vaker afwezig; kan niet omgaan met het verlies. Tijdens een nachtelijke fietstocht ontmoet Sammie de ongeveer even oude Toon. Zijn oudere halfbroer is niet meer welkom thuis, en daar heeft Toon het moeilijk mee. Als ze allebei op hun eigen manier proberen hun respectievelijke gezinnen weer bij elkaar te brengen, ontmoeten ze een groep daklozen bij wie ze warm worden opgevangen. En leren ze dat een ander proberen te helpen soms averechts werkt – of niet?
Magnetronmaaltijd
Een boek schrijven over de dood – en zeker de dood van een kind – is geen sinecure. Maar Brenda Heijnis verstaat de kunst om zo’n groot onderwerp te hanteren, en de juiste toon te vinden, tussen zwaar en luchtig in. Daarbij weet ze het verhaal prachtig te doseren, wat ervoor zorgt dat we willen doorlezen. We weten dat er iets goed mis is met het gezin van Sammie, begrijpen ook al snel dat haar broertje overleden is, maar de precieze toedracht horen we pas ergens tegen het midden van het boek. In die enorm verdrietige scène staat geen woord te veel, en dat geldt eigenlijk voor het hele boek. Hoe in twee seconden alles voorgoed veranderde voor Sammie en haar gezin komt daardoor goed binnen. Het zorgt er ook voor dat we sympathie voelen voor Sammies vader, die Sammie in zijn allesoverheersende verdriet behoorlijk verwaarloost. Scènes zoals die waarin Sammie zelf een magnetronmaaltijd opwarmt als haar vader weer eens veel te laat thuiskomt, spreken daarbij voor zich.
Pannenkoeken bakken
Iedereen heeft zijn eigen rol in Nachtfietser, met een glansrol voor de bejaarde Obbe. Deze man, die ‘loopt alsof hij de trein moet halen met steentjes in zijn schoenen’, doet op zijn manier wat hij kan om vaders afwezigheid goed te maken – al is het maar door een pak vla aan te bieden op het juiste moment. Je ziet hem voor je, zo’n typische oudere man van weinig woorden, zonder wie het bedrijf niet kan draaien en die áls hij dan iets zegt, soms precies de juiste woorden vindt. En zo zet Heijnis alle personages trefzeker en geloofwaardig neer. Vloeiend beschrijft ze de spontaan opbloeiende vriendschap tussen Sammie en Toon. Onbevangen stellen ze elkaar vragen over hun gezinssituatie, waardoor we op een natuurlijke manier dingen te weten komen. En als een van de twee niet verder wil praten, dan stoppen ze of beginnen ze ergens anders over – daar zouden volwassenen misschien nog wat van kunnen leren. Sowieso zijn de gesprekken in het boek juist door hun eenvoud heel krachtig. Bij de groep daklozen, die op een verlaten stuk grond rond een woonboot wonen, kan Sammie haar verhalen over Sebas kwijt. Met al hun levenservaring begrijpen ze haar verdriet, en luisteren ze vooral; precies wat ze nodig heeft. Als Sammie het plan opvat om pannenkoeken te bakken voor haar gezin op de geboortedag van haar broertje, leert de meelevende Humbert haar hoe dat moet. Al pannenkoeken bakkend merkt hij daarbij op dat haar vader vast zijn vingers erbij gaat opeten, ‘en als hij er nog geweest was, je broertje ook.’ Zo praat hij net zo makkelijk over Sebas als wanneer hij er – inderdaad – nog geweest was. Ook daar zouden sommige volwassenen vast nog wat van kunnen leren.
Tegenvragen
En zo is alles invoelbaar in Nachtfietser. Met de beste bedoelingen wil Sammie haar gezin – en met name haar vader – helpen om weer in balans te komen. En net zo goedbedoeld probeert Toon zijn halfbroer Jesse weer op het juiste spoor te krijgen. Maar ze komen er allebei achter dat helpen niet altijd helpt – en de situatie soms zelfs juist erger maakt. Jesse, die zich kapot schaamt als hem hulp wordt geboden, is van mening dat je alleen moet helpen als iemand daarom vraagt. En volgens oudoom Obbe moet je vooral iemand de ruimte geven om zélf tot een oplossing te komen – iets wat hijzelf ontroerend in de praktijk brengt door met Sammies vader te gaan vissen ‘zonder het ergens over te hebben’. Ah, wat een mooi inzicht, denken we regelmatig als lezer. Maar Sammie blijft kritisch, stelt tegenvragen en komt zo tot haar eigen manier van helpen, en van loslaten. Want als je helpt, kom je niet aan jezelf toe. En dat is ook nodig.
Een fijn leesbaar en ontroerend boek vol nuance, dat is Nachtfietser.
