Toen we wegvlogen van de auteur Alice Hoffman is een fictief, historische roman over Anne Frank, voordat ze met haar haar ouders en zus moest onderduiken. Het gezin Frank was Duitsland ontvlucht, toen het daar steeds grimmiger werd voor Joden. Otto Frank, Anne’s vader ging in 1933 naar Amsterdam, later volgden moeder Edith, Margot, Anne en hun grootmoeder in 1934. Amsterdam leek een goede bestemming en aanvankelijk voelden ze zich relatief veilig aan het Merwedeplein 37 in de Rivierenbuurt. Tot het ook in Nederland voor Joden steeds grimmiger werd. Otto Frank wilde doorreizen naar Amerika, hij schreef tientallen brieven aan instanties en familie in Amerika, maar het was te laat. Als ze Nederland al uitkwamen, kwamen ze Amerika, waar ook een migrantenstop voor Joden was afgekondigd, niet meer in. Het is schrijnend om te lezen, hoe in het schijnbaar vrije Amsterdam de Joden steeds meer beperkingen kregen opgelegd, van voor Joden speciale winkels en scholen tot de avondklok en de gele sterren die ze moesten gaan dragen.
Jong volwassen
We leren Anne kennen, als ze tussen elf en dertien jaar is. Een leeftijd waarin ze zich in rap tempo ontwikkelt. Anne wordt afgeschilderd als tegendraads en praatgraag, ze is nieuwsgierig en intelligent, verslindt boeken en verzint graag verhalen. Dat ze bijzonder is wordt door haar grootmoeder en vader gezien, ook haar moeder erkent dit, maar vindt het moeilijk om dat aan haar dochter te laten merken. Daardoor verloopt Anne’s relatie met haar moeder soms moeizaam. Na haar dertiende verjaardag voelt Anne zich al haast volwassen. Ze leert een Joodse jongen kennen, die zich Hello noemt, en met hem heeft ze een bijzonder contact wat haar laat nadenken over liefde en intimiteit.
Anne’s onzekerheid en angst, maar vooral ook de hoop waar ze zich aan vasthoudt, beschrijft Hofman met metaforen. Anne krijgt een band met een ekster, die ze maant om weg te vliegen, omdat ze dat zelf graag zou willen. Ze vlucht in haar eigen verzonnen sprookjes, waarin ze haar angst vertaalt met zwarte motten in de hoeken van de kamer en wolven in het bos, die haar en haar familie moeten beschermen tegen het kwaad. De titel is ook een metafoor en vliegende vogels zijn afgebeeld op een blanco bladzijde voor ieder nieuw hoofdstuk.
Wijze grootmoeder
Toen we wegvlogen is ingedeeld in vijf hoofdstukken en sluit af met een nawoord, waarin de Amerikaanse Alice Hoffman – bekend van YA en kinderboeken in het magisch realistisch en fantasy genre – haar fascinatie voor Het Achterhuis van Anne Frank verklaart vanuit haar kindertijd, toen ze zelf twaalf jaar was. Ze beschrijft hoe ze tussen de feiten, de bekende dingen uit het leven van de familie Frank, Anne als zich ontwikkelende persoonlijkheid heeft voorgesteld en verzonnen. Ondanks dat iedere lezer zal weten hoe het verhaal van Anne Frank afloopt, is het toch boeiend om over deze jongere Anne te lezen.
Haar band met haar vader en oma, die op een gegeven moment sterft, is ontroerend. ‘”Niemand weet wat er gaat gebeuren,” zei oma tegen haar allerliefste Anne. “De toekomst is een mysterie” […] ‘Waarom zou ze Anne van streek maken, terwijl ze misschien wel ongelijk had dat de toekomst die ze vreesde dichtbij op de loer lag, als een echo van wat er met de Joden in Duitsland was gebeurd.’
Familiebanden
De band tussen de zusjes, die heel verschillend zijn, komt uitgebreid aan bod. Anne wordt beschreven als een kwebbel en heel intelligent, en ze vindt zichzelf niet mooi. Margot wordt steeds afgeschilderd als mooi, en verder lijkt er niet zoveel in haar om te gaan. Dit is waarschijnlijk bedoeld om het contrast tussen de zusjes aan te geven, maar het komt wat stereotiep over. Een kwebbel is niet mooi en een mooi meisje kwebbelt niet.
Naarmate de angst over hun toekomst toeneemt, wordt hun band hechter. Ze proberen kracht en hoop te putten uit de kleinste dingen en dat is soms tragisch en ontroerend.
De veel moeizamere relatie met haar moeder wordt ook uitgebreid beschreven: ‘Ze (Edith) was streng voor Anne en wist dat ze hard kon overkomen. Ze was beschermend, maar haar raadgevingen leken soms als kritiek op Anne. Ze was van plan haar dochter uit te leggen hoe ze het bedoelde. Als je te veel wilt ben ik bang dat je teleurgesteld raakt in het leven, had ze willen zeggen, maar voordat ze dat kon doen ging Anna al rechtop zitten en keek haar moeder aan. Ze was verrassend nuchter en als ze gekwetst was door haar moeders woorden, liet ze dat niet merken.’ Hier verschuift het perspectief tussen twee zinnen van Edith naar Anne. ‘Ze (Anne) had zich heilig voorgenomen om het nooit te laten merken als ze gekwetst was door iemands mening over haar. Ze zou zichzelf blijven, wat er ook gebeurde, zoals haar oma haar had geleerd.’ Deze perspectiefverschuivingen gebruikt Hoffman vaker en kunnen verwarrend overkomen.
Kristallnacht
Hoewel Toen we wegvlogen zeker een toevoeging is op Het Achterhuis, en een uitnodiging om Anne’s dagboek weer eens ter hand te nemen, komt dit verhaal moeizaam op gang. Op feiten als Kristallnacht gaat Hoffman uitgebreid in en dan is duidelijk de schrijfster met uitleg aan het woord. ‘[…] de nacht van het kapotte glas, omdat alle straten in Duitsland en Oostenrijk bezaaid waren met glasscherven na de gewelddadigste openbare nazi-aanval op de Joden. Grote stormtroepen en leden van de Hitlerjugend, de nazi- jeugdbeweging, waren uit op bloed en gingen tekeer, waarbij ze Joden in elkaar sloegen en vermoordden.’ Deze informatie over hoe het met de nazi’s in Duitsland zat, gaat nog even zo door. Belangrijk, maar wat uitleggerig en taai om mee te beginnen.
Spannend is Toen we wegvlogen niet echt, het is vooral een innerlijke bespiegeling van een jong meisje in een angstige tijd. Dat heeft Hoffman mooi gedaan, het geeft het verhaal literaire diepgang maar of het de jongeren van vandaag echt zal aanspreken is de vraag.
