Met Zoethout heeft de Vlaamse Marita de Sterck weeral een nieuwe young adultroman geschreven die spannend en aangrijpend is en goed geschreven in een Nederlands dat fraai doorspekt is met Vlaamse woorden en uitdrukkingen. De 69-jarige De Sterck heeft een indrukwekkend oeuvre van een kleine zestig titels op haar naam staan en ze heeft voor haar jeugdboeken die sinds 1985 zijn verschenen al meer dan tien nominaties en prijzen in de wacht gesleept. In haar nieuwste roman wordt vanuit meerdere perspectieven het verhaal verteld van een verdwenen meisje uit een kansarme buurt, een nieuwsgierige jonge nieuwkomer en onvermoede geheimen.
Armoe en drank
Zoethout speelt zich af in een arme wijk in een Vlaams stadje waar vrouwen vroeger als jeneverleurster, assenraapster en vellenkeerster in de haven werkten. In haar dankwoord achterin het boek geeft De Sterck aan dat ze zich voor de locatie heeft laten inspireren door het Vlaamse Oud-Deurne, tegenwoordig een stadsdeel aan de oostkant van Antwerpen waar nog altijd 25% van de kinderen geboren wordt in een kansarm gezin. Halverwege de vorige eeuw was er nog een brouwerij en een asbestfabriek die de nodige slachtoffers eisten aan longziekten en overmatig drankgebruik, wat ook in deze roman aan de orde is. Verscheidene personages drinken te veel alcohol, het is duidelijk dat er armoede heerst en dat de sociale omstandigheden slecht zijn.
Ook de afwezige hoofdpersoon van deze jeugdroman, de zevenjarige Sonja, is hier in 1974 slachtoffer van. Haar moeder Nadia is aan de drank en zorgt nauwelijks voor Sonja. Moeder is vaak afwezig, verbiedt haar dochter de deur uit te gaan en houdt haar zelfs thuis van school. Deze informatie wordt de lezer niet op een presenteerblaadje aangeboden, maar blijkt mondjesmaat en in eerste instantie vooral vanuit het kinderlijke perspectief van de zevenjarige zelf. Zij beschrijft bijvoorbeeld flessen in huis met een bizon erop en een lange grasspriet erin en andere flessen met twee hondjes, beschrijvingen waaruit een volwassen lezer af kan leiden dat het om wodka en whisky gaat. Moeder struikelt ervan over haar voeten, zegt Sonja, ‘Bij het wilde beest gaat dat […] een beetje sneller dan bij de fles met de twee hondjes, de ene wit, de ander zwart.’ Sonja tekent graag en goed en maakt tekeningen waarmee ze dingen ‘vertelt’, blijkt achteraf. Ook heeft ze stiekem contact met buurvrouw Cecile, de buurvrouw die haar graag wil helpen, maar dat achteraf gezien misschien te weinig heeft gedaan.
Waar is Sonja?
Door de kindertekeningen die de 23-jarige historica en museummedewerkster Amber in haar nieuwe huis vindt komt het verhaal van de verdwijning van Sonja op gang. Amber betrekt aan het begin van het verhaal in 2024 het huis waarin vijftig jaar daarvoor Sonja en haar moeder woonden. Zestien van de 37 hoofdstukken van het boek worden verteld vanuit Ambers perspectief wat een spannende zoektocht oplevert naar wat er nu eigenlijk is gebeurd. In 1974 is Sonja plotseling verdwenen, zoveel wordt al gauw duidelijk, en ook dat ze nooit is teruggevonden en dat niets rondom haar geheimzinnige verdwijning is opgehelderd. Ambers speurtocht voert haar allereerst langs buurvrouw Cecile die meer van de verdwijning af zou kunnen weten. Ze achterhaalt later dat de inmiddels overleden buurtbewoner Louis, die toentertijd kinderen begluurde, op zijn stervensbed nieuwe informatie heeft gegeven, waarna de zaak (tevergeefs) als coldcase heropend is en ze bezoekt de toenmalige wijkagent Flor die vanaf 1974 bij de zaak betrokken was. De ‘babbelwijven’, oude roddeltantes uit de buurt, hebben zo hun eigen interpretaties en perspectieven.
Het geheel levert een meeslepend verhaal op met duidelijke aanwijzingen over de ontknoping voor de volwassen lezer die het sprookje De wolf en de zeven geitjes of de roman De avond is ongemak van Lucas Rijneveld kent. Maar deze jeugdroman is veel meer dan een puzzel naar het wat, hoe en wie. Als basisschoolleerling keek Amber weg toen klasgenoot Boris gepest werd. Ze realiseert zich nu in retrospectief dat ze iets had moeten doen. In Ambers vraag aan de babbelwijven of niemand van hen in 1974 iets door had, horen zij een echo van die realisatie: ‘Waarom hebt ge niks gedaan?’ Diezelfde vraag geldt voor Cecile, voor wijkagent Flor en voor de school en instanties. Het zijn prangende gewetensvragen voor de personages waar ook lezers zich door aangesproken kunnen voelen om ‘Sonja’s’ te zien en te helpen. Want zoals de Britse kinderarts Donald Winnicott in een van de motto’s van het boek zegt: ‘It is a joy to be hidden, and a disaster not to be found.’
