Wie wel eens het geluk heeft gehad kippen te zien scharrelen in een ren (de meeste kippen hebben die luxe niet) zal qua geluiden niet meer dan een lijzig getok gehoord hebben. Zo gaan we eraan voorbij dat de ren een complete taaltuin is. Er wordt ‘kips’ gesproken. Met verschillende geluiden en intonaties om verveling, angst, gezelligheid of waarschuwingen aan collega-rendieren te laten horen.
Lotte Stegeman vertelt over de samenleving van de kip (‘een knappe kakelaar’) in haar nieuwste dierenboek Slimmer dan je denkt. Het gaat inderdaad over allerlei slimmigheden die logenstraffen dat het voor dieren met heel wat minder hersens dan wij mensen maar behelpen is om de dag door te komen. Ze zijn soms zelfs slimmer dan wij. Illustrator is opnieuw, net als in Ik voel ik voel wat jij niet ziet (over emoties bij dieren) van Stegeman uit 2022, Mark Janssen. De boeken lijken qua opmaak dan ook erg op elkaar en dat is een positieve kwalificatie.
Slimmer dan je denkt heeft een strikte structuur. Er zijn elf thematische hoofdstukken, waarin steeds een paar dieren worden opgevoerd die uitblinken in een handigheid op een bepaald terrein: samenwerken, communiceren, jagen, navigeren enzovoort. Die hoofdstukken kennen een vaste opbouw waarin eerst één dier voor het voetlicht komt (‘Zie mij…’), gevolgd door een kort stuk over hoe wij mensen omgaan met het onderwerp (‘Zie jij…’) dat uitloopt op een aantal eervolle vermeldingen voor andere dieren met eenzelfde gewiekstheid (‘…hoe slim wij zijn’). Tussen die elf hoofdstukken staan er nog vier met de vaste titel ‘Denk als een dier’ waarin een soort testjes worden beschreven waarmee diergedrag is bestudeerd.
Tuinstoel
De dierenportretten uit het penseel van Mark Janssen, soms twee pagina’s groot, meestal klein maar veelzeggend, zijn rijk aan details en kleur. Alle lof ook voor de uitvoering: glanzend papier, frisse bladspiegel, verschillende lettertypes en kleurgebruik in de teksten. Ook de keuze van onderwerpen en dieren is dichtbij de leefwereld gehouden van de kinderen waarvoor het boek is bedoeld. Veel besproken dieren kunnen ze in het dagelijkse leven tegenkomen, zoals het konijn, de kip, de bij en de ekster. Menigeen zal zich niet realiseren dat je kat die je langs je benen een kopje komt geven vooral bezig is met haar luchtje haar gebied te markeren: ‘Je kon dus net zo goed een tuinstoel zijn’. Niet iedere lezer zal weten dat de kat haar drollen in haar eigen tuin keurig begraaft, maar ze in de tuin van anderen juist laat liggen om soortgenoten te laten weten wie ze is: ‘Goed beschouwd is een kattendrol een soort Wikipedia’.
Spinnenbillentepels
Stegeman schrijft deskundig (ze raadpleegde veel literatuur en diverse gerenommeerde biologen en gedragswetenschappers), maar ook speels en humoristisch. Bijzonder komisch is de eigenwijze, pocherige en jaloerse mier, die steeds aan het eind van elk hoofdstuk de slimheid van de beschrevene becommentarieert en relativeert. Want de mieren kunnen het allemaal ook! Hij mag overigens niet klagen want in twee verschillende hoofdstukken worden de bladsnijdersmieren en de vuurmieren wel degelijk in het zonnetje gezet.
De humor zit hem niet alleen in grappige opmerkingen als ‘een krokodil is een echte huismus’ en ‘Dan is de panda in de aap gelogeerd’, maar ook in verzonnen woorden als ‘spinnenbillentepels’ en klankrijke zinnen als ‘een getalenteerde taartenbakker en een knalblauwe kunstenaar’ en ‘kaketoekopieerkunsten’ (Stegeman toont ook in eerdere boeken een voorliefde voor alliteraties).
Wortels
Slimmer dan je denkt begint met een zekere waarschuwing: we moeten de slimheid van dieren niet afmeten aan onze eigen domheid. Om dat te illustreren opent Stegeman daarom met het beroemde verhaal van ‘Kluger Hans’, het paard dat de sommen kon maken die zijn baas en Wilhelm von Osten (wiskundeleraar) hem opgaf (op YouTube is een filmpje te zien van deze act: ). Stegeman legt beknopt uit dat Hans slimmer was dan zijn baas. Hans kon totaal niet tellen maar onderkende de minieme lichaamstaal van Wilhelm en handelde daarnaar. En omgekeerd trapte Wilhelm in de valkuil van zijn antropomorfe denken. Zo’n paard verdient wel een paar wortels. En die staan dan ook keurig getekend tussen de tekst.
Stegeman en Janssen hebben een vrolijk, aanstekelijk en wetenschappelijk verantwoord boek gemaakt. Het zou niet mogen verbazen als het op gaat duiken op kandidatenlijsten voor kinderboekenprijzen: Slimmer dan je denkt is Gouden Griffel waardig.
