Lang, lang geleden frequenteerde ik in Antwerpen het milieu van de straatmuzikanten. Hun verzamelplek was café De Muziekdoos en op een avond hoorde ik daar de jonge Engelse zanger-gitarist Terry, The Green Fields of France zingen. Met zijn rauwe, doorrookte stem zong Terry dit aangrijpende anti-oorlogslied met zoveel gevoel, dat de tranen over mijn wangen stroomden. Het lied werd in 1976 geschreven door de Schotse folksinger Eric Bogle, is in de Angelsaksische wereld universeel bekend en werd intussen ontelbare keren gecoverd, maar voor mij gaat er nog steeds geen enkele versie boven die van Terry.
‘Now young Willie McBride I can’t help but wonder why
Do all those who lie here know why they died.
And did they believe when they answered the cause
Did they really believe that this war would end wars.
Well the sorrows, the suffering, the glory, the pain
The killing and dying was all done in vain.
For young Willie McBride it all happened again,
And again, and again, and again, and again.’
Dit is de laatste strofe van The green Fields of France. Je zou voor minder gaan huilen.
Maar tijdens de kerstperiode van 1914 gebeurde er aan het westelijke front toch ook iets moois. Op 7 december 1914 had Paus Benedictus XV opgeroepen tot een staakt-het-vuren tijdens Kerstmis. Duitsland ging akkoord, maar de Geallieerden zagen niets in het plan. Tot er op kerstavond door Duitse soldaten honderden kerstbomen werden opgetuigd met kaarsjes. Een Duitse chocoladetaart met een boodschap vond zijn weg naar de Britse loopgraven. In de brief vroegen de Duitsers om een kortstondige vrede om het kerstfeest te vieren. De Britten gingen akkoord en op 24 december, om exact half acht ’s avonds, begonnen de Duitse soldaten met het zingen van kerstliederen. De wapens zwegen en de strijdende partijen vierden vervolgens samen kerstavond. Op kerstdag werden cadeautjes uitgewisseld en op diverse plaatsen voetbalden Duitsers en Britten samen. Muziek, gezang en gelach klonken door het oorlogsgebied en het Niemandsland tussen de loopgraven, een vreselijke plek van dood en verderf, veranderde voor enkele dagen in een plaats van feest en plezier. De legerleiding was niet blij met dit kerstbestand, en deed al het mogelijke om het in de kiem te smoren. Zo werden soldaten die verbroederden bijvoorbeeld gebrandmerkt als deserteurs. Maar gedurende die kerstperiode — op sommige plaatsen zelfs tot Nieuwjaar — lapten de manschappen in de loopgraven alle bevelen van hogerhand aan hun laars en werden ze in de eerste plaats weer mensen, in plaats van alleen maar soldaten. Even overwon het licht de afschuwelijke duisternis.
Al gauw wordt het weer kerst. Altijd, en in deze periode zeker, probeer ik uit alle macht te focussen op dat licht en niet op de duisternis, ook al gebeurt het ‘again, and again, and again, and again.’ Want naast alle afgrijselijke gruwel en ellende, die eeuw na eeuw maar doorgaan, gebeuren er — gelukkig — ook hoopgevende dingen. Dat wil een Duitse vader zijn zoon ook laten zien in Een vluchtige vrede, de ontroerende young adult roman van de Italiaanse auteur Mattia Signorini. Kerstmis 1914. In de gruwel van de Groote Oorlog stelt de Britse soldaat William Turner een onverwachte daad van moed. Hij verlaat als eerste de loopgraven om te verbroederen met de Duitse vijand. Velen volgen zijn voorbeeld, waardoor de wapens worden neergelegd om samen kerst te vieren. In 1933 trekken een voormalige Duitse soldaat en zijn zoon naar Vlaanderen. De vader vertelt over zijn ontmoeting met een Britse soldaat, een verhaal van vriendschap over vijandelijke linies heen, met één verenigend geloof: de noodzaak van vrede.
Ik wens jullie fijne feestdagen en voor volgend jaar: veel lichtjes in het donker.
