Met Zusje van Janneke Schotveld en Rifka Mels is er gelukkig een vervolg gegeven aan de Slash-serie van uitgeverij Querido. Tussen 2008 en 2017 verschenen veertien Slashboeken, geschreven door bekende jeugdboekenschrijvers in samenwerking met bijzondere jongeren. Zo ontstonden indrukwekkende Slashboeken over een 17-jarige vluchteling uit Afghanistan, een tiener uit Baarn die de dood vindt bij een duik van een brug, een anorexiaslachtoffer en de keiharde wereld van een professionele jeugdballetopleiding. Deze zomer is de Slash-serie nieuw leven ingeblazen met de verschijning van twee nieuwe boeken. Zusje is er daar één van. Het is gebaseerd op het verhaal van Rifka Mels en geschreven door Janneke Schotveld die vooral bekend is van de Supperjuffie-serie voor kinderen vanaf zeven jaar jong. Ze laat met dit boek zien dat ze ook goed kan schrijven voor de oudere jeugd.
Zusje is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van Rifka die na het behalen van haar middelbareschooldiploma haar strenggelovige thuis en sterker nog haar omgeving en zelfs Nederland ontvlucht. Ze trekt eropuit met fiets en tent vanuit Utrecht via Denemarken en Zweden richting Noorwegen. Daar wil ze Hiva bezoeken, een vriendin van haar zus Tabitha. Op de omslag van het boek wappert een kledingstuk aan het stuur van de zwaarbeladen fiets tegen een decor van dreigende wolken en stukjes blauwe lucht. Daarmee is veel gezegd over Rifka’s reis: donkere momenten heeft ze gekend en ze moest de nodige tegenwind trotseren. Maar ze neemt in deze ‘roadmovie’ het stuur in eigen handen en komt daarbij tot verwerking en nieuwe inzichten.
Verzet en zelfreflectie
Rifka heeft een vriendelijk en lichtvoetig godsbesef. ‘Zo … dacht God op de zesde dag. Ik heb nog een beetje klei over, wat zal ik er eens bij boetseren?’ En dat wordt Rifka. Helaas is haar omgeving wat zwaarder in de leer. Rifka ontdekt dat ze lesbisch is en dat wordt thuis niet geaccepteerd. Ze groeit op in een gezin met liefhebbende ouders, een aardige zus, broer en schoonzus, maar die liefde wordt platgeslagen door christelijke normen en waarden, een zweem van zonde, de Dag des Oordeels. En zwaarder is misschien nog wel het oordeel dat ze over zichzelf heeft in relatie tot haar zus Tabitha, ‘Tab’, die ernstige psychische problemen heeft. Rifka heeft al lange tijd het gevoel dat ze haar zus in de steek heeft gelaten en ze voelt zich daar heel erg schuldig over.
Al deze bagage gaat mee. Rifka gaat in op een uitnodiging van Tabs Zweedse vriendin Hiva en stapt op de fiets richting Kristiansand. ‘De wind, de zon, mijn fiets.’ Soms als mooiweerfietser bij zacht weer met de wind in de rug, soms ploeterend tegen de elementen, maar vooral tegen haar gedachtes, haar eindeloze weifels en twijfels en haar verdriet. De beschrijving van haar fietstocht is een feest van herkenning voor elke fietsliefhebber en wellicht aanstekelijk voor wie dat nog niet is. Fietsen is het hoofd leeg maken, genieten van de omgeving en de natuur. Fysieke inspanning leveren en pauzeren op een bankje in niemandsland. Vrij zijn, zelfstandig, alleen met je gedachtes. Rifka komt op verrassende kampeer- en logeeradressen terecht en ontmoet veel inspirerende mensen. Het doet haar goed en geeft een geloofwaardig beeld van een fietsvakantie én van Rifka’s worsteling en zoektocht.
Aanklacht
In een groot deel van de 20e eeuw, van 1937 tot 1979, beoordeelde de katholieke Informatie Dienst Inzake Literatuur (IDL) in Nederland literatuur vanuit christelijke maatstaven. Ook kinder- en jeugdboeken werden besproken, langs christelijke maatlatten gelegd en voorzien van beoordelingscriteria van ‘verboden’ tot en met ‘lectuur voor allen’. In de VS worden juist de laatste jaren steeds meer boeken (in sommige staten) op verboden lijsten geplaatst. Bijna altijd betreft het boeken over ras, gender, seksualiteit en feminisme of boeken waarin jonge hoofdpersonen worstelen met psychische problemen. Zusje zou in beide gevallen de toets der kritiek niet doorstaan. De jeugdroman Zusje is vanuit Rifka’s perspectief in de eerste plaats een aanklacht tegen een (streng) gereformeerde opvoeding. In bredere zin laat de roman laat zien wat intolerantie doet met kinderen die ‘anders’ zijn en die zich niet kunnen of willen conformeren. Zusje is een belangrijk boek dat jonge lezers tot steun kan zijn, inzichten kan bieden en ogen kan openen over intolerantie, weerbaarheid en omgaan met verdriet en rouw. Het is bovendien heel toegankelijk geschreven en bevat genoeg avontuur om boeiend te blijven.
